9 października 1962 roku w pobliżu sandomierskiego kościoła Dominikanów pod wezwaniem Świętego Jakuba dokonano niecodziennego odkrycia. Ekipa archeologów kierowanych przez doktora Jerzego Gąssowskiego wykopała niemal kompletny zestaw bierek szachowych. Z pierwotnych 32 sztuk brakowało zaledwie trzech. Pomimo że mierzyły maksymalnie 25 milimetrów, od razu zrobiły furorę w środowisku naukowym. Te niewielkie przedmioty są znane odtąd jako szachy sandomierskie.
Stare hinduskie przysłowie mówi, że „szachy są morzem, w którym komar może ugasić pragnienie, a słoń się kąpać”. Przypuszcza się, że wynaleziono je w Indiach najpóźniej w VI wieku. Wyposażone w figury i pionki zostały wymyślone jako gra wojenna, w której przeciwnicy dysponowali takim samym zestawem postaci wzorowanych na przedstawicielach ówczesnych formacji wojskowych. Po każdej stronie pola byli ustawieni: król, jego doradca, słoń bojowy wraz z załogą, wojownik konny, rydwan oraz ośmiu piechurów.
W tym zestawie nie znalazło się miejsce dla kobiety. Królowa weszła do gry dopiero w Europie. W jaki sposób szachy dotarły na Stary Kontynent? Ich popularyzację zawdzięczamy Arabom. Ważną rolę w europejskiej karierze tej formy rozrywki odegrali zarówno ruchliwi handlarze, jak i wojowniczy najeźdźcy. Z Sycylii i południowej części Półwyspu Iberyjskiego szachy zostały przeniesione do Włoch i Hiszpanii. Wędrowały następnie na wschód i północ, aby w X–XI wieku pojawić się w Czechach. Na ziemiach naszych południowych sąsiadów propagatorami tej popularnej dziś gry byli arabscy kupcy podążający z Włoch na północ kontynentu. Na Rusi pojawiły się prawdopodobnie już w VIII–IX wieku, przybywając tam bezpośrednio z Iranu i środkowej Azji. Warto dodać, że dopiero u schyłku XI stulecia wprowadzono obowiązujący do dziś podział szachownicy na jasne i ciemne pola. Na tereny obecnej Polski szachy dotarły równolegle z Czech i Rusi.
Szachy sandomierskie, XIII wiek, Muzeum Okręgowe w Sandomierzu, dzięki uprzejmości Muzeum Okręgowego w Sandomierzu
Wróćmy jednak do szachów sandomierskich. Dwa przeciwstawne zestawy bierek rozróżniononie odmienną barwą, lecz stopniem wyrazistości rytego ornamentu. Po jednej stronie szachownicy ustawiano figury o głębokim i czytelnym rzeźbieniu, po drugiej zaś z bardzo płytkimi, miejscami zanikającymi rytami. Pierwotnie uważano, że szachy sandomierskie zostały wykonane na terenie Polski ze zwierzęcego poroża. Z czasem uznano, że wyrzeźbiono je z kości dużego ssaka niewystępującego na terenach Europy Środkowej. Wkrótce upowszechniła się więc hipoteza o pochodzeniu perełki sandomierskich zbiorów muzealnych z Włoch.
W 2022 roku trzy starannie wytypowane bierki szachowe poddano prekursorskim badaniom genetycznym w Laboratorium Paleogenetyki i Genetyki Konserwatorskiej Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego. Przyniosły one sensacyjne wyniki. Okazało się, że do wykonania pierwszego zestawu – płytko rytego posłużyły kości krowy, przy tworzeniu drugiego zaś, o głęboko ciętych ornamentach, wykorzystano kości konia domowego. Trzecia spośród przebadanych figurek, zapewne dodana do kompletu nieco później w miejsce zaginionego bierka, powstała natomiast z kości jelenia szlachetnego. Wszystko wskazuje zatem na pochodzenie omawianego zabytku z Europy Środkowej.
Kościół Dominikanów pod wezwaniem Świętego Jakuba w Sandomierzu wraz z dzwonnicą, pocztówka wydana nakładem Wydawnictwa Oddziału Sandomierskiego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, 1906–1930, Biblioteka Narodowa, źródło: Polona
Obok wspomnianych niewielkich rozmiarów szachy sandomierskie zwracają także uwagę swoim wyglądem. Mają obłe kształty znaczone poziomymi liniami i niewielkimi okręgami. Goniec, w historii omawianej gry następca indyjskiego słonia, wygląda jak tułów ślimaka z niewielkimi różkami. Skąd ta zaskakująca postać? Aby odpowiedzieć na to pytanie, musimy powrócić na chwilę do dziejów szachów.
Jak już wiemy, nim trafiły one do Europy, zdobyły najpierw wielką popularność w świecie arabskim. Wyznawcy islamu zrezygnowali z pierwotnych realistycznych form figur i pionków. Miniaturowe rzeźby zastąpiono bierkami wykonanymi w konwencji abstrakcyjnej. Powodem były ograniczenia w przedstawianiu postaci ludzkich i zwierzęcych, obowiązujące w świecie islamu. Szachy sandomierskie zostały więc wyrzeźbione w abstrakcyjnej manierze muzułmańskiej. Nie było to jednak niczym nadzwyczajnym, ponieważ w średniowieczu ta konwencja zdobyła popularność w całej Europie.
Wnętrze kościoła Dominikanów w Sandomierzu, 1900–1939, fot. Stanisław Kolowca, Muzeum Narodowe w Krakowie, źródło: katalog cyfrowy muzeum
Nasuwa się jeszcze jedno zasadnicze pytanie. Kto grywał we włoskie szachy wykopane w pobliżu średniowiecznego klasztoru Dominikanów? Ponowne prace wykopaliskowe, prowadzone w latach 2014–2015 w miejscu ich odkrycia znanym w literaturze naukowej jako „chata z szachami”, pozwoliły na zrewidowanie dotychczasowych poglądów. Relikty budowli, uznawanej początkowo za niewielką półziemiankę, okazały się w rzeczywistości fragmentem dużego domostwa. Kres jego istnienia położył najazd tatarski w 1241 roku. „Domostwo z szachami” znajdowało się w bezpośredniej bliskości kościoła Dominikanów. Być może budynek ten stanowił nawet ich pierwszą sandomierską siedzibę. Kto ich używał? Tego zapewne nigdy się już nie dowiemy.
Piotr Cyniak
Powrót ZOBACZ NA OSI CZASU
