W zbiorach Biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk znajduje się kilkanaście katalogów i przewodników nieistniejącego już dziś Muzeum imienia Mielżyńskich. Pokazują one, jak na przełomie XIX i XX wieku starano się popularyzować zbiory. Choć muzeum powstało bez wsparcia władz zaborczych, wychodzono także do niemieckiego odbiorcy, publikując te prace również w języku niemieckim.
Od momentu powstania w 1857 roku Towarzystwo planowało udostępniać swoje zbiory zwiedzającym. Z myślą o nich powstawały katalogi galerii malarstwa, która stanowiła „nowy a znamienity oddział w zbiorach naszego Towarzystwa”. Wydano kilka katalogów ze spisami malarzy polskich, w Polsce pracujących i obcych oraz ich dzieł znajdujących się na ekspozycji. Autorami byli kolejni konserwatorzy zbiorów.
Bolesław Erzepki, Katalog galeryi obrazów w Muzeum im. Mielżyńskich Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, t. 2: Obrazy mistrzów polskich i cudzoziemców przebywających w Polsce, licencja PD, Poznań 1889
O nowych przewodnikach należało pomyśleć na początku XX wieku, gdy Towarzystwo rozbudowało swoją siedzibę, zyskując więcej przestrzeni ekspozycyjnej. Popularyzacja zbiorów stała się ważna dla doktora Franciszka Chłapowskiego, opiekuna kolekcji przyrodniczej uznanej za jedną z najlepszych ekspozycji przyrodniczych w Europie. W 1909 i 1913 roku wydał przewodniki dla „użytku zwiedzających” z mapką ukazującą rozmieszczenie zbiorów. Opisano w nich to, co można było obejrzeć oraz to, jak obiekty trafiły do zbiorów. Stąd wiadomo, że od Uniwersytetu Jagiellońskiego pozyskano 3000 gatunków krajowych chrząszczy, a nadleśniczy Seweryna Mielżyńskiego z Miłosławia, Filip Skoraczewski przekazał ponad setkę okazów ptaków krajowych, które „czekają jeszcze na rozwieszenie po ścianach”.
Zbiory Przyrodnicze Towarzystwa Przyjaciół Nauk dla użytku zwiedzających je opisał Dr. F. Chłapowski, wydanie drugie powiększone, licencja PD, Poznań 19013
Aktywność wydawnicza nie ustała podczas I wojny światowej. Zajęli się nią nowi pracownicy muzeum – doktor Józef Kostrzewski z działu przedhistorycznego i ksiądz profesor Szczęsny Dettloff, opiekun galerii. Mimo wielu obowiązków pracowali też nad nowymi przewodnikami. Ksiądz Dettloff pisał: „galerie […] przestały w czasach naszych być li tylko zbiorami obrazów, służącymi do studjów nielicznej garstki znawców i uczonych oraz ku zabawieniu ciekawych, a stały się dla szerokiego ogółu przedmiotem nauki. W tym celu dużo galerji niemieckich n. p. wydało podręczniki czy przewodniki popularne dla zwiedzających”. Nowego ilustrowanego i popularnego przewodnika nie udało się jednak dla kolekcji malarstwa stworzyć. Lepiej powiodło się w dziale przedhistorycznym dzięki założonemu przez Kostrzewskiego Towarzystwu Muzealnemu. Pieniądze ze składek członkowskich przeznaczono między innymi na przewodnik po zbiorach, do którego dołączono mapkę ekspozycji.
Józef Kostrzewski, Przewodnik po zbiorach przedhistorycznych Muzeum im. Mielżyńskich z 12 tablicami ilustracji i planem działu przedhistorycznego, licencja PD, Poznań 1918
Na tym nie kończy się aktywność obu muzealników. W 1917 roku zorganizowano dwie wystawy czasowe z okazji setnej rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki oraz ku uczczeniu Józefa Brandta i Alfreda Wierusza-Kowalskiego, zmarłych w 1915 roku malarzy. Wystawom towarzyszyły katalogi, w których znalazły się zdjęcia prezentowanych obiektów. Dzięki kilku słowom wprowadzenia zwiedzający mogli poznać okoliczności organizacji drugiej z wystaw, dowiedzieć się o trudnościach transportowych spowodowanych wojną, ale i o życzliwości, jaką okazały galerie z Drezna, Królewca i Wiednia udostępniające zbiory. Zwiedzający poznańskie muzeum w czasie wojny mieli dostęp do publikacji pod tytułem Przechadzka po Muzeum Mielżyńskich. Popularny przewodnik po zbiorach Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Był to pierwszy przewodnik opisujący całą ekspozycję, czyli zbiory archeologiczne, przyrodnicze, kulturalno-historyczne, galerie obrazów i gabinet Józefa Ignacego Kraszewskiego.
Katalog wystawy kościuszkowskiej w Muzeum im. Mielżyńskich w Poznaniu, licencja PD, Poznań 1917
Kolejne strony katalogów i przewodników Muzeum imienia Mielżyńskich nie tylko pozwalają zajrzeć do sal wystawienniczych z bogatymi i zróżnicowanymi zbiorami. Pokazują, jak zmieniała się koncepcja informatora muzealnego – od katalogu będącego spisem obiektów, przez przewodniki poszczególnych działów i wystaw czasowych, po popularny przewodnik opisujący całą dostępną ekspozycję. Wyposażano je w mapki i zdjęcia, by jak najlepiej służyły zwiedzającym.
Alina Kucharska
Powrót ZOBACZ NA OSI CZASU
