Tierleben Alfreda Edmunda Brehma to bestseller wydawniczy – od pierwszej sześciotomowej edycji z lat 1869–1869 aż po współczesne egzemplarze tłumaczone na wiele języków. Sięgało po niego wielu miłośników zwierząt. Dziś te najstarsze wydania zachwycają bogactwem znakomitych ilustracji, z czasem zastąpionych przez fotografie.
Muzeum Porcelany w Wałbrzychu posiada w swojej bibliotece kilka sztuk leksykonu Tierleben, wydanych po 1900 roku. Muzeum dopiero całkiem niedawno zmieniło nazwę i sprecyzowało profil na porcelanowy. Początki instytucji sięgają 1908 roku, kiedy to Towarzystwo Starożytności Ziemi Wałbrzyskiej (Altertumsverein für das Waldenburger Gebirgsland) założyło Muzeum Starożytności Ziemi Wałbrzyskiej (Altertumsmuseum für das Waldenburger Gebirgsland). Założycielom i najwcześniejszym kierownikom placówki przyświecały idee, między innymi „gromadzenie i zachowanie istniejących w mieście i regionie świadectw minionych czasów, takich jak: przodków meble, ubiory, wyroby rzemiosła artystycznego, przedmioty codziennego użytku i ich wystawianie publiczne w formie ekspozycji”.
Wilhelm Kuhnert, kangur olbrzymi, Brehms Tierlebe. Jubiläums Ausgabe in acht Bänden. Dritter Band- die Saugtierre (ssaki), Lipsk 1928, Muzeum Porcelany w Wałbrzychu, fot. Aleksandra Gil, dzięki uprzejmości autorki
W pierwszych dekadach działalności muzeum zbiory powiększały się o dzieła sztuki, dokumenty, pamiątki z podróży, eksponaty etnograficzne, archeologiczne, geologiczne i górnicze, historyczne, militaria, a nawet narzędzia chirurgiczne. Czegoż tu nie było… Znaczną część stanowiły także eksponaty przyrodnicze. Całą salę poświęcono rodzimej faunie i florze. Można było tu zobaczyć między innymi żmiję w słoju z formaliną, wypchane ptaki, ptasie jaja, motyle w gablotkach, kość mamuta z wykopalisk i inne.
Dzieła Alfreda Brehma, Muzeum Porcelany w Wałbrzychu, fot. Aleksandra Gil, dzięki uprzejmości autorki
Wróćmy jednak do Brehma. Przyszedł na świat 2 lutego 1829 roku w Unterrenthendorf (dziś Renthendorf) w Turyngii. Jego ojciec był pastorem, jak również zasłużonym ornitologiem. Alfred od dziecka żył w ptasim świecie ojca i zanim ukończył 18 lat, stał się znawcą awifauny. W związku z tym został zaproszony w pięcioletnią podróż do Egiptu i Sudanu. Po powrocie opublikował Szkice podróżne z Afryki Północno-Wschodniej i podjął decyzję o studiach przyrodniczych. Odtąd głównym celem jego życia stały się podróże i obserwowanie zwierząt w naturalnym środowisku. W kolejnych latach podróżował do Hiszpanii, Norwegii, Szwecji i Laponii, co zaowocowało napisaniem i wydaniem Życia ptaków (Das Leben der Tiere. Die Vögel) oraz serii artykułów popularnonaukowych. Tak zdobył popularność. Barwny styl pisarski sprawiał, że książki i artykuły trafiały do szerokiego grona odbiorców zafascynowanych wiedzą i pasją przyrodnika.
Sala przyrodnicza w Muzeum Porcelany, 1926, fot. nieznany, Dział Historii Miasta i Regionu Muzeum Porcelany w Wałbrzychu, licencja PD
Kariera Brehma nabierała tempa. W 1863 roku został dyrektorem ZOO w Hamburgu. Stworzył ogród o dużej różnorodności gatunkowej oraz założył pierwsze w Niemczech akwarium morskie. W tym też roku ukazał się pierwszy tom legendarnego Życia zwierząt. To dzieło popularnonaukowe, pełne fascynujących opisów zwyczajów i zachowań zwierząt, z ilustracjami Roberta Kretschmera. Książka stała się przebojem wydawniczym wśród wykształconej klasy średniej w Niemczech i Europie. Już za życia Brehma przetłumaczono ją na języki hiszpański, francuski, włoski, szwedzki, rosyjski i węgierski.
Autor nieznany, Portret Alfreda Brehma, licencja PD, Wikimedia Commons
Tierleben można przyrównać do współczesnej działalności sir Davida Attenborougha w dziedzinie popularyzacji wiedzy przyrodniczej. Kolejne wydania poszerzano o dodatkowe tomy, a do współpracy zapraszano znakomitych ilustratorów, między innymi Wilhelma Kuhnerta. Podobno ilustratorów opiniował sam Karol Darwin. Trudno zliczyć wszystkie edycje dzieł Brehma, gdyż ukazują się one do dziś. We wstępie do polskiego wydania z 1935 roku czytamy: „Życie zwierząt Brehma nie wymaga ani reklamowych pochwał, ani niezwykłych rekomendacyj. Ma swoją ustaloną sławę, jako najbarwniejsza zoologja, w której talent pisarski autora oraz gruntowna wiedza – splotły się w całość niezwykłą. Prócz systematyki świata zwierzęcego, jest tu charakterystyka rozlicznych zwierząt, opis ich budowy ciała, warunków życia, zwyczajów, na wolności i w niewoli, stosunku do ludzi i t. d. i t. d. Cały świat zwierzęcy defiluje przed nami w długim korowodzie, przedstawiając się wszechstronnie”.
Fedor Flinzer, strona tytułowa Tierleben, 1886, licencja PD, Wikimedia Commons
Alfred Brehm miał także, oprócz popularyzatorskich, zasługi naukowe w dziedzinie ornitologii. Opisał kilka nowych gatunków ptaków, był członkiem kilku towarzystw naukowych, odbywał wiele podroży badawczych, zapraszano go na wykłady. Podróże okazały się zgubne dla jego zdrowia, od młodości cierpiał bowiem na malarię. Zmarł w wieku 55 lat, w rodzinnej miejscowości Renthendorf, gdzie dziś znajduje się muzeum – dom przyrodnika.
Aleksandra Gil
Powrót ZOBACZ NA OSI CZASU
